Eendenkooien in het gelders rivierengebied

Eendenkooien zijn vanaf het midden van de 15e eeuw een vast landschaps-element van de gelderse komgronden geweest. In het begin gebouwd door de grootgrondbezitters. De aanleg van een eendenkooi (vogelkooy) was een kostbare onderneming. Je had veel land nodig, ook rondom de kooi, en het graven van de plas en de vangpijpen was eerlijk handwerk. Het maken van de beugels voor de overkapping van de vangpijpen (kelen) en de daarbij behorende netten, de rietmatten die alles af moest schermen, was tijdrovend en kostte de nodige florijnen. Daarnaast was het vangen van watervogels (vogelarij) een Heerlijkheids recht, zodat dit alleen voor de heren van een Heerlijkheid was weggelegd en niet voor de ‘gewone man’. Vanuit mijn historisch onderzoek omschrijf ik deze kooien als de eerste generatie. Ze zijn gebouwd tussen globaal tussen 1400 en 1600. 

Na de laatste pest-epidemie in het Rijnland (omstreeks 1630) ontstond in dit gebied een sterke groei van de bevolking (Rotterdam, Gouda, Delft, Leiden, Haarlem, Amsterdam) waardoor de vraag naar voedsel sterk toenam. De toenemende bevolkingsdruk en de ontwatering voor de landbouw van veel gronden in het Groene Hart had tot gevolg dat in die gebieden de eendenkooien in hoog tempo verdwenen (Eendenkooien in Rijnland in de vroegmoderne tijd, Milja van Tiehof, 2004).

eendenkooi betuwe

Het lijkt waarschijnlijk dat eendenkooien in het gelders rivierengebied een gedeelte van de omzet van de verdwenen kooien overnamen. In die tijd was er al veel handel via Lek en Waal naar de hollandse steden en rond 1650 hadden de heren van Weerdenburgh al leveringscontracten met poeliers in Rotterdam (Archief huizen Waardenburg en Neerijnen, Gelders Archief). De vangsten uit de Waardenburgse en Tuilse kooi gingen met de trekschuit over de Mark naar Tuil en vandaar met beurtschippers over de Waal westwaarts.

 Een tweede bouwgolf van eendenkooien in het rivierengebied ontstond tussen 1650 en 1750 (2e generatie). Enerzijds door vernieuwing of vervanging van de 1e generatie en anderzijds door landbouwers met de nodige grond, die zagen dat er via de eendenjacht een beter rendement van hun slechte gronden mogelijk was, naast de hooilanden en grienden. Soms was de bouw zelfs illegaal zoals bij Buurmalsen 1

Onder  het kopje ‘Informatie’ vindt u gegevens over het historisch onderzoek
Specifieke informatie over de geschiedenis van de diverse eendenkooien staat onder de regio-kopjes.

__________

 Archiefplek voor eendenkooi en kooibedrijf

Het zal niemand verwonderen dat een vereniging of stichting na verloop van jaren een archief opgebouwd heeft van hun doen en laten. Evenzeer geldt dit voor persoonlijke archieven. Zowel bezien vanuit de toekomst als vanuit het verleden is het waardevol om archiefmateriaal op een goede veilige en zekere plaats te bewaren. Daarmee blijft het toegankelijk voor zowel de huidige als ook voor toekomstige generaties.

Archiefvorming

Daarom hebben zowel de Kooikersvereniging als de Eendenkooi Stichting besloten hun archieven onder te brengen bij het Regionaal Archief Rivierenland in Tiel. Dit archief heeft aangegeven belangstelling te hebben om alles wat op het gebied van eendenkooien in Nederland aanwezig is te willen archiveren en aansluitend beschikbaar te stellen voor raadpleging en onderzoek. 

Studiezaal RAR

Derhalve is, onder bepaalde voorwaarden, besloten de bestuurlijke archieven van zowel de Kooikersvereniging als van de Eendenkooi Stichting daar onder te brengen en in bewaring te geven.

In het verlengde van dit besluit zal ook het persoonlijke eendenkooi archief van Désiré Karelse hierheen verhuizen. Dit omvat ook reeds verkregen persoonlijke archieven van derden. Ook zal tezijnertijd al het materiaal van dit historisch onderzoek bij het RAR worden ondergebracht. In het archief is al veel materiaal over eendenkooien te vinden en voor het onderzoek is daarvan veel gebruik gemaakt.

Foto: De studiezaal van het Regionaal Archief Rivierenland
______________

 

Wilt u op de hoogte blijven van de voortgang van het onderzoek?
Meldt u dan aan voor de nieuwsbrief  ‘Gelderse eendenkooien’

Bij de opgave voor de nieuwsbrief gaat u akkoord met het beschikbaar stellen van uw naam en e-mailadres, uitsluitend voor de ontvangst van de nieuwsbrief.

Een eendenkooi bezoeken?

 In het Gelders rivierengebied zijn drie eendenkooien die met enige regelmaat te bezoeken zijn.

De kooien van het Geldersch Landschap en Kasteelen, in de Regulieren bij Culemborg en bij Batenburg, zijn beperkt open (1 februari tot 15 juni) en alleen op aanvraag of tijdens de geplande excursies te bezoeken.
De eerste volgende excursie in de kooi van Batenburg is op 17 februari 2019.

De eendenkooi in Waardenburg is van Staatsbosbeheer en alleen op aanvraag te bezoeken.

Eendenkooi Batenburg

 ______________

Kooikers

In het kader van dit onderzoek ben ik op zoek naar nazaten van kooikers die mogelijk interessante informatie en wellicht ook nog foto’s hebben. Tijdens het onderzoek blijkt dat er steeds weer familie namen opduiken en er hele generaties kooikers zijn geweest, zoals bijvoorbeeld onderstaande families: 

  • Streef, Culemborg
  • Vroege(n), Rumpt, Culemborg, Tricht
  • Kooijmans, Land van Maas en Waal
  • Reuser, Land van Maas en Waal
  • Den Hartog, Culemborg, Beesd
  • Van der Z(S)alm, Bommelerwaard
  • Zwamborn, Waardenburg

Het lijstje is zeker niet compleet, als uit het onderzoek de naam van de kooiker bekend is, staat zijn naam genoemd bij de desbetreffende kooi

 

 

 

extraSmallDevice
smallDevice
mediumDevice
largeDevice